Bosna Dramı Osmanlı geçmişi ve Sırplar

Osmanlı fetihleri bir bölgeden öbür bölgeye geçtiği zaman, yani fetih yapıp da normal Osmanlı yönetimi oraya yerleştiği zaman uç beylerinin örgütü ondan sonraki yeni bir aşamaya naklediliyordu.

Uç Beylikler

Fetihler ilerledikçe sağ kolda Balkan sıradağlarından Tuna’ya, sol kolda Trakya’dan Makedonya’ya ve sonra Arnavutluk ile Bosna’ya, orta kolda ise Filibe’den Sofya ve Niş’e kaydırılmıştı.

Örneğin Evrenos Gazi’nin merkezi Ferecik’di ve Meriç nehrinin ağzındaydı. Evrenos sonra Gümülcine’yi fethetti ve orayı merkez yaptı. Daha sonra Serez fethedilince yeni uç merkezi bu defa Serez oldu. Kısacası uçlar, daima Osmanlı fetihlerine paralel olarak ileriye doğru giderek yeni merkezlere geçmekteydi.

Uç Beylik olan Bosna

Bosna eskiden küçük bir kasabaydı. Osmanlı orada uç merkezi kurunca gelişmeye başladı. İshak Bey zamanında tam bir uç merkeziydi ve oradan akınlar yapılıyordu. Bu akınlardan birine bizzat katılan tarihçi Aşıkpaşazade (Derviş Ahmet Âşıkî) diyor ki :

“Ben de haramiliğe çıktım. Bir-iki kız yakaladım, getirdim…”

Bu kayıt çok ilginçtir.

Zamanla bir Osmanlı-Türk merkezi haline geldi Bosna. İshak Bey’in akınları karşısında ezilen ve iş göremez hale gelen Venedikliler, ister istemez ona haraç ödemeye başladılar. Ama Osmanlı’nın asıl amacı Venedik’i bu sahilden atmaktı ve baskıyı da İshak Bey’i kullanarak yapıyordu.

Bosna Vilayeti
Bosna Vilayeti

Bosna‘nın Fethi

İshak Bey’den sonra İsa Bey sancakbeyi oldu. Fatih devrinde Bosna fethedildi. Bosna krallığının başkenti Yayçe idi. Macarlar gelip Yayçe’yi aldılar ve orada İsa Bey yönetiminde bir uç oluştu. İsa Bey orada babadan oğula geçen uç beyi olarak bir yarı hükümdar gibiydi. Venediklilerle ve Macarlarla kendi başına müzakerelere girişiyordu. Küçük bir kasaba olan Bosna, İsa Bey zamanında gelişerek tipik bir İslam şehri halini aldı. İşte Bosna’da İslamiyetin yerleşmesi ve ileride Bosna’nın adeta imparatorluk içinde özerk bir hal almasının nedeni budur.

Uç beyliğinde tımar sistemi de farklıydı. Uç beyi, sancaktaki zeamet ve timarları kendi adamlarına ayırırdı. Bu suretle İsa Bey’in gelirleri 700.000 akçayı buluyordu. Geliri 700.000 – 1.000.000 akça olan bir beylerbeyi kadar yani.

1846’ya kadar kapetan olan Hasanbegoviç
1846’ya kadar kapetan olan Hasanbegoviç

Habsburg tehdidi

17. yüzyılda Habsburg tehdidi başlayınca, Osmanlılar Bosna uçunu takviye etmek zorunda kaldı. Onun için oradaki zaimlere (zeamet sahipleri) ve beylere zeametlerini irsi olarak ellerinde tutma ayrıcalığını bağışladılar. Oradaki zaim ya da bey, “ben Habsburglara karşı mücadele ederken sen benim timarımı alıp şuna buna verirsen ben burada tutunamam” diyordu. Bu durumu devlet de anladı ve oradaki zaimlere bu hakkı tanıdı.

Osmanlı otoritesi zayıflıyor

Bunlar o kadar kuvvetliydiler ki, Macaristan’daki zaimler hep Boşnaklardı, orada Boşnakça konuşulurdu. Macaristan’a ilk girildiğinde Osmanlı erkanı da Boşnakça konuşurdu.

Boşnaklar bu suretle zeametleri irsi olarak ellerinde tuttular. İkinci olarak, yapılan fetihlerden yeni zeamet ve timarlar elde ederek çok kuvvetli bir grup haline geldiler. İleride Osmanlı otoritesi zayıfladığı zaman, bu irsi zaimler bir nevi yerli aristokrasi haline geldiler.

Kapetanlar devri

Bunlara Bosna tarihinde Kapetan denir. Kapetanlar bilhassa ayan (18.yüzyüldan itibaren güç kazanan yerli egemenler) devrinde, merkezi otoritenin iyice zayıfladığı 18. yüzyılda merkezi hükumetten ayrı olarak kendi bölgelerini adeta özerk hale getirdiler.

19. yüzyıl başlarında Louis Juchereau de St. Denis geldiği zaman diyor ki :

“Merkezi hükumetin gönderdiği valiyi Saraybosna’ya sokmazlardı. Çünkü hükumet onların istediği valiyi göndermek zorundaydı.

Yani merkeze çok uzak olduğu için ayanlar orada adeta özerk bir hanedanlık kurdular.

Habsburglara karşı savunma hattını tuttukları için kuvvetlenen kapetanlar, 2. Mahmud’un yeniçerileri ortadan kaldırdıktan sonra bu defa da ayanlara karşı verdiği mücadele sırasında bile, merkezin gönderdiği valiyi dışladılar ve kendileri egemen oldular.

Bu, Bosna’nın adeta ilk muhtar dönemidir. Fransız Saint-Denise’in söylemiyle,

“Saraybosna’da adeta bir cumhuriyet var. Bunlar tabii, toprağa da hakimdirler..”

Hristiyan Sırplar Bosnaya yerleşiyor – 

Sırplar

Kapetanlar devletin miri (padişaha ait) arazilerini kendi malikaneleri ve çiftlikleri haline getirdiler. Doğal olarak, toprağa sahip olmak tek başına zengin olmak için yeterli değildi. Kapetanların topraklarını işletecek insan gücü ; köylü, ırgat ve ortakçı gerekiyordu. Onun için Sırpları çağırdılar ve Hıristiyan Sırplar da gelip yerleşmeye başladılar. Böylece bu arazi önem kazandı. Çünkü Bosna toprakları Avrupa ile ticaret dolayısıyla çok değer kazandı. Bilhassa hayvancılıkta, tarımda ihracat yapılıyordu. Gelen Sırplar Kapetanlara ortakçı durumunda, toprak kölesi gibi çalışmaya başladılar.

Yugoslavya’nın dağılmasından sonraki kavga

İşte Sırplarla Müslümanlar arasındaki düşmanlığın tarihi kaynağı temeli buraya dayanır. Günümüzde gördüğümüz çatışmanın tarihi temelleri buradadır. Yugoslavya dağılıp Sırplar bağımsız bir devlet olunca Bosna’daki Müslümanları ezmek istediler ve bunun için de Bosna’daki Sırpları desteklediler. Bu Sırplar vaktiyle kapetanların ortakçı köleleriydi. Çıkan çatışma da köle-efendi düşmanlığının dışa yansımasıdır.

Bugünkü Bosna devletinin varlık sebebi ta akıncı İshak Bey’e giden bir gelişmenin sonuçudur…

(Halil İnalcik’ın Yazılarından Derlenmiştir)

 

sırpların müslüman katliamı bilmek için geçmişi ve sırpların dini sırpların kökeni sırplar boşnaklar arasındaki fark önemlidir.

Leave a reply:

Your email address will not be published.